Anadolu Demiryolları

Anadolu’nun bağrına döşenecek demiryollarını yönetecek şirket İstanbul’da 4 Mart 1889 yılında Osmanlı-Anadolu Demiryolu Şirketi adıyla kuruldu. Şirketin başına Kurtzander adında bir yabancı müdür bulunuyordu. Ocak 1893 tarihinde demiryolu hattı İstanbul’dan Ankara’ya ulaştı. Kurtzander, üç yıllık çalışma sonunda trenle 1896 yılında gelerek Sultan II. Abdulhamid’i ziyaret etti. Bu ziyarette Hicaz Demiryolu’nun Bağdat ve Basra Körfezi’ne kadar uzatılması için ricada bulunmuş.

25 Kasım 1899 tarihinde Hicaz Demiryolu’nun Konya’dan Bağdat ve Basra Körfezi’ne kadar uzatılması için 4 bin kilometre demiryolu yapımı planı kabul edildi. Sultan II. Abdulhamid’in vezirlerinden zamanın Nafıa Nazırı (bakanı) Hasan Fehmi Paşa daha önceden Sadrazamlığa yazdığı Haziran 1880 tarihli raporunda demiryolunun İzmir, Afyon, Eskişehir, Ankara, Sivas, Malatya, Diyarbakır, Musul ve Bağdat güzergâhlarından geçmesini istiyordu. Hasan Fehmi Paşa’nın bu önerisi Alman asıllı müdür Kurtzander tarafından kabul edilmedi. Yine aynı tarihlerde Ferik Necip Paşa, Sultan II. Abdulhamid’e yazdığı bir raporda Anadolu Demiryolu’nun Konya/Ereğli, Niğde, Kayseri, Sivas, Zara, Erzincan, Mamahatun, Erzurum güzergâhlarından geçmesini istiyordu. Necip Paşa’nın da önerisi reddedilerek Anadolu Demiryolları yabancıların isteğiyle Bağdat ve Basra’ya çevrilerek Anadolu halkı demiryolu ulaşımından mahrum edildi. İmparator II. Wilhelm 1899 yılında Sultan II. Abdulhamid’e bir teşekkür telgrafı çekerek gelişmelerden dolayı memnuniyetini bildirdi.

1889 tarihinde yapılan nüfus sayımında Basra’nın nüfusu 10 bin kişiydi. Erzurum’un nüfusu yaklaşık bu sayının beş katı fazlasıydı. Necip Paşa’nın padişaha gönderdiği öneri kabul edilip, demiryolu Anadolu’nun bağrından geçip Doğu Anadolu’ya ulaşsaydı, Enver Paşa’nın Sarıkamış Harekâtı’na katılacak takviye birlikler soğuk kış gününde çölden 15 günde Sarıkamış’a ulaşacağı yerde Hicaz Demiryolu’yla üç günde gidebilecekti. Hem de İç Anadolu’da Sivas ve Zara’da toplanan asker silah ve mühimmat bir günde Sarıkamış’a ulaşacaktı. Allahuekber Dağları’nda Osmanlı’nın 90 bin şehit yerine belki 30 bin asker kaybı olacaktı. Erzurum, Kars gibi Savaş bölgesinden kaçan siviller karda kışta çocuklarını Tödürge Köyü önünde yol kenarında bırakıp gitmeyeceklerdi.

Zamanın Osmanlı Hükümeti’nin yanlış politikası yüzünden Hicaz Demiryolu yapımı sırasında güneyde milyonlarca ağaç kesilerek rayların altına traves döşendiği gibi milyonlarca altın da Arap çöllerine gömülmüştür. Anadolu’nun yolu, okulu yokken Türk asıllı olmayan Davut Paşa, batılı dostlarına yaranmak için Balkan Devletleri’ne 1889 yılında bin 270 kilometre demiryolu yaptırmış, Sultan II. Abdulhamid tamamen çaresiz kalarak buna mani olamamıştır.

Hicaz Demiryolu yapımı sırasında Bedevi Arap eşkıyalarının öldürdüğü Batılı mühendisin eşi ve çocuklarına ömür boyu maaş bağlandığı gibi yine demiryolu yapımında kaza nedeniyle ölen ve yaralanan işçiler ile yakınlarına maaş bağlanmış. 1898 yılında tren, köprüden geçerken köprü uçmuş, lokomotif uçuruma yuvarlanmış. Demiryolunda çalışan yabancı görevlilerin ihmalini yazdığı için Malumat Gazetesi sahibi Tahir Bey mahkemeye verilerek cezalandırılmış.

Hicaz Demiryolu’nun 2 Bin 450 kilometrelik bölümü 1908 yılında hizmete açılarak İstanbul-Mekke arası 120 saate düştüğü gibi deve kervanıyla 40 günde aşılan Şam-Medine arası trenle üç gün sürüyordu. Ne yazık ki Birinci Dünya Savaşı sırasında Mekke Şerifi Hüseyin’in Osmanlı Hükümeti’ne isyan etmesiyle Hicaz Demiryolu kapatılmış. 7 milyon altına malolan hat, ancak 6 yıl çalışabilmiştir. İstanbul’dan Mekke, Medine, Trablusgarp’a kadar çekilen telgraf hatları İngilizlerin isteğiyle kapatılarak Osmanlı Devleti, Orta Doğu eyaletlerinden tamamen koparılmış. Bugün Hicaz Demiryolu’nun hazin manzarasını medyada görüp de üzülmemek elde değil. Bu yazının hazırlanmasında demiryollarıyla ilgili arşivindeki bilgileri benimle paylaşarak yardımcı olan Sayın Semih Gökalp beye teşekkür ederim.

ASYA’YI AVRUPA’YA BAĞLAYAN YENİ DEMİRYOLU PROJESİNİN ZARA’DAN GEÇMESİ DİLEKLERİMLE…

Kaynak
İlber ORTAYLI; Sultan II. Abdulhamid Döneminde Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfusu / ANKARA.
Somuncu Baba Dergisi; 2003/ Sayı: 42.
Balkanlar’da demiryolları Tarihçesi; Yusuf ÇINAR Arşivi; 1962 / Babaeski.